หน้าแรก › ม.4 บทที่ 2 ตรรกศาสตร์เบื้องต้น › ประโยคเปิดและตัวบ่งปริมาณ

ตอนที่ 4 ประโยคเปิดและตัวบ่งปริมาณ

คณิตศาสตร์ ม.4อ่านประมาณ 3 นาทีแบบฝึก 8 ข้อ พร้อมเฉลย
วิดีโอบทนี้กำลังจัดทำระหว่างนี้อ่านเนื้อหา ดาวน์โหลดใบงาน และทำแบบฝึกด้านล่างได้เลย

ประโยคเปิด

ประโยคเปิด (open sentence) คือ ประโยคบอกเล่าหรือปฏิเสธที่มีตัวแปร และยังบอกไม่ได้ว่าจริงหรือเท็จจนกว่าจะแทนค่าตัวแปร จึงไม่เป็นประพจน์ นิยมเขียนแทนด้วย \(P(x)\) เช่น \(P(x): x + 3 = 5\)

  • แทน \(x = 2\) ได้ \(2 + 3 = 5\) เป็นประพจน์ที่จริง
  • แทน \(x = 4\) ได้ \(4 + 3 = 5\) เป็นประพจน์ที่เท็จ

ค่าที่นำมาแทนได้ต้องมาจาก เอกภพสัมพัทธ์ (U) ที่โจทย์กำหนด ถ้าโจทย์ไม่บอก ให้ถือว่า U เป็นเซตของจำนวนจริง

ตัวบ่งปริมาณ

ถ้าเติม ตัวบ่งปริมาณ (quantifier) หน้าประโยคเปิด จะได้ประพจน์ที่บอกค่าความจริงได้ มี 2 แบบ

สัญลักษณ์อ่านว่าเป็นจริงเมื่อเป็นเท็จเมื่อ
\(\forall x[P(x)]\)สำหรับ x ทุกตัว P(x)แทน x ทุกตัวใน U แล้ว P(x) จริงทั้งหมดมีอย่างน้อยหนึ่งตัวทำให้ P(x) เท็จ
\(\exists x[P(x)]\)สำหรับ x บางตัว P(x)มีอย่างน้อยหนึ่งตัวทำให้ P(x) จริงแทนทุกตัวแล้ว P(x) เท็จทั้งหมด
ตัวอย่าง 1 ให้ U = {1, 2, 3, 4}
\(\forall x[x + 1 \gt 1]\) เป็นจริง เพราะ 2, 3, 4, 5 มากกว่า 1 ทุกตัว
\(\forall x[x^2 \gt 4]\) เป็นเท็จ เพราะ \(x = 1\) ได้ \(1 \gt 4\) ซึ่งเท็จ (ตัวอย่างค้านเพียงตัวเดียวก็พอ)
\(\exists x[x^2 = 9]\) เป็นจริง เพราะ \(x = 3\)
\(\exists x[x + 5 = 1]\) เป็นเท็จ เพราะต้องได้ \(x = -4\) ซึ่งไม่อยู่ใน U
เอกภพสัมพัทธ์สำคัญมาก \(\exists x[x^2 = 2]\) เป็นเท็จเมื่อ U เป็นเซตของจำนวนเต็ม แต่เป็นจริงเมื่อ U เป็นเซตของจำนวนจริง เพราะ \(x = \sqrt{2}\)

นิเสธของตัวบ่งปริมาณ

เวลานิเสธ ให้ เปลี่ยนตัวบ่งปริมาณ (ทุกตัว ↔ บางตัว) แล้วนิเสธประโยคเปิดข้างใน

\[\sim\forall x[P(x)] \equiv \exists x[\sim P(x)] \qquad \sim\exists x[P(x)] \equiv \forall x[\sim P(x)]\]

ตัวอย่าง 2 นิเสธของ "นักเรียนทุกคนในห้องนี้ชอบคณิตศาสตร์"
คือ "มีนักเรียนอย่างน้อยหนึ่งคนในห้องนี้ไม่ชอบคณิตศาสตร์"
ไม่ใช่ "นักเรียนทุกคนไม่ชอบคณิตศาสตร์" เพราะแค่มีคนเดียวไม่ชอบ ประโยคเดิมก็เป็นเท็จแล้ว
ตัวอย่าง 3 นิเสธของ \(\exists x[x^2 \lt 0]\) คือ \(\forall x[x^2 \ge 0]\) ถ้า U เป็นจำนวนจริง ประพจน์เดิมเป็นเท็จ และนิเสธเป็นจริง

ตัวบ่งปริมาณสองตัว

ถ้ามีตัวแปรสองตัว ลำดับของตัวบ่งปริมาณมีผล ให้อ่านจากซ้ายไปขวา

ตัวอย่าง 4 ให้ U เป็นเซตของจำนวนเต็ม
\(\forall x\exists y[x + y = 0]\) เป็นจริง เพราะไม่ว่า x เป็นอะไร เราเลือก \(y = -x\) ได้เสมอ
\(\exists y\forall x[x + y = 0]\) เป็นเท็จ เพราะไม่มี y ตัวเดียวที่บวกกับ x ทุกตัวแล้วได้ 0

สรุปสั้น ๆ

  • ประโยคเปิดมีตัวแปร ยังไม่เป็นประพจน์จนกว่าจะแทนค่าหรือเติมตัวบ่งปริมาณ
  • ∀x[P(x)] จริงเมื่อทุกตัวใน U ทำให้จริง เท็จเมื่อมีตัวอย่างค้านแม้ตัวเดียว
  • ∃x[P(x)] จริงเมื่อมีอย่างน้อยหนึ่งตัวทำให้จริง
  • เอกภพสัมพัทธ์เปลี่ยน ค่าความจริงอาจเปลี่ยน
  • ~∀x[P(x)] ≡ ∃x[~P(x)] และ ~∃x[P(x)] ≡ ∀x[~P(x)]
PDF
ดาวน์โหลดใบงาน บทที่ 2 ตรรกศาสตร์เบื้องต้นสรุปเนื้อหา แบบฝึกหัด และเฉลยท้ายเล่ม พิมพ์แจกในห้องเรียนได้

แบบฝึกหัด กดเลือกคำตอบ แล้วดูเฉลยได้ทันที

1.ข้อใดเป็นประโยคเปิด
x + 1 = 4 มีตัวแปรและยังบอกไม่ได้ว่าจริงหรือเท็จ ส่วนข้อสุดท้ายมีตัวบ่งปริมาณแล้วจึงเป็นประพจน์
2.ให้ U = {1, 2, 3} ข้อใดเป็นจริง
1, 4, 9 น้อยกว่า 10 ทุกตัว ส่วน x > 1 เท็จเมื่อ x = 1, x + 2 = 6 ต้องได้ x = 4 ซึ่งไม่อยู่ใน U และไม่มีสมาชิกใดยกกำลังสองได้ 2
3.ให้ U เป็นเซตของจำนวนเต็ม ค่าความจริงของ \(\exists x[x^2 = 2]\) คือข้อใด
√2 ไม่ใช่จำนวนเต็ม จึงไม่อยู่ใน U และ 1² = 1, 2² = 4 ไม่มีจำนวนเต็มใดยกกำลังสองได้ 2
4.นิเสธของ \(\forall x[P(x)]\) คือข้อใด
เปลี่ยน "ทุกตัว" เป็น "บางตัว" แล้วนิเสธประโยคเปิดข้างใน
5.นิเสธของ "นักเรียนทุกคนในห้องนี้ทำการบ้าน" คือข้อใด
แค่มีนักเรียนคนเดียวไม่ทำ ประโยคเดิมก็เป็นเท็จแล้ว นิเสธจึงเป็น "มีอย่างน้อยหนึ่งคนไม่ทำ"
6.ให้ U = {−2, −1, 0, 1, 2} ข้อใดเป็นเท็จ
เมื่อ x = −2 จะได้ x + 1 = −1 ซึ่งไม่มากกว่า 0 จึงเป็นเท็จ ส่วน x = 0 หรือ 1 ทำให้ x² = x จริง
7.ให้ U เป็นเซตของจำนวนจริง ข้อใดเป็นจริง
บวกศูนย์ได้ตัวเดิมเสมอ ส่วน x² > 0 เท็จเมื่อ x = 0, x² + 1 ≥ 1 เสมอจึงไม่เท่ากับ 0 และ 2x > x เท็จเมื่อ x ≤ 0
8.ให้ U เป็นเซตของจำนวนเต็ม ข้อใดอธิบาย \(\forall x\exists y[x + y = 0]\) ได้ถูกต้อง
∀x∃y หมายถึง x แต่ละตัวเลือก y ของตัวเองได้ เลือก y = −x ก็ได้ x + y = 0 เสมอ (ข้อแรกอธิบาย ∃y∀x ซึ่งเป็นอีกประพจน์หนึ่ง)