ประโยคเปิด
ประโยคเปิด (open sentence) คือ ประโยคบอกเล่าหรือปฏิเสธที่มีตัวแปร และยังบอกไม่ได้ว่าจริงหรือเท็จจนกว่าจะแทนค่าตัวแปร จึงไม่เป็นประพจน์ นิยมเขียนแทนด้วย \(P(x)\) เช่น \(P(x): x + 3 = 5\)
- แทน \(x = 2\) ได้ \(2 + 3 = 5\) เป็นประพจน์ที่จริง
- แทน \(x = 4\) ได้ \(4 + 3 = 5\) เป็นประพจน์ที่เท็จ
ค่าที่นำมาแทนได้ต้องมาจาก เอกภพสัมพัทธ์ (U) ที่โจทย์กำหนด ถ้าโจทย์ไม่บอก ให้ถือว่า U เป็นเซตของจำนวนจริง
ตัวบ่งปริมาณ
ถ้าเติม ตัวบ่งปริมาณ (quantifier) หน้าประโยคเปิด จะได้ประพจน์ที่บอกค่าความจริงได้ มี 2 แบบ
| สัญลักษณ์ | อ่านว่า | เป็นจริงเมื่อ | เป็นเท็จเมื่อ |
|---|---|---|---|
| \(\forall x[P(x)]\) | สำหรับ x ทุกตัว P(x) | แทน x ทุกตัวใน U แล้ว P(x) จริงทั้งหมด | มีอย่างน้อยหนึ่งตัวทำให้ P(x) เท็จ |
| \(\exists x[P(x)]\) | สำหรับ x บางตัว P(x) | มีอย่างน้อยหนึ่งตัวทำให้ P(x) จริง | แทนทุกตัวแล้ว P(x) เท็จทั้งหมด |
ตัวอย่าง 1 ให้ U = {1, 2, 3, 4}
\(\forall x[x + 1 \gt 1]\) เป็นจริง เพราะ 2, 3, 4, 5 มากกว่า 1 ทุกตัว
\(\forall x[x^2 \gt 4]\) เป็นเท็จ เพราะ \(x = 1\) ได้ \(1 \gt 4\) ซึ่งเท็จ (ตัวอย่างค้านเพียงตัวเดียวก็พอ)
\(\exists x[x^2 = 9]\) เป็นจริง เพราะ \(x = 3\)
\(\exists x[x + 5 = 1]\) เป็นเท็จ เพราะต้องได้ \(x = -4\) ซึ่งไม่อยู่ใน U
\(\forall x[x + 1 \gt 1]\) เป็นจริง เพราะ 2, 3, 4, 5 มากกว่า 1 ทุกตัว
\(\forall x[x^2 \gt 4]\) เป็นเท็จ เพราะ \(x = 1\) ได้ \(1 \gt 4\) ซึ่งเท็จ (ตัวอย่างค้านเพียงตัวเดียวก็พอ)
\(\exists x[x^2 = 9]\) เป็นจริง เพราะ \(x = 3\)
\(\exists x[x + 5 = 1]\) เป็นเท็จ เพราะต้องได้ \(x = -4\) ซึ่งไม่อยู่ใน U
เอกภพสัมพัทธ์สำคัญมาก \(\exists x[x^2 = 2]\) เป็นเท็จเมื่อ U เป็นเซตของจำนวนเต็ม
แต่เป็นจริงเมื่อ U เป็นเซตของจำนวนจริง เพราะ \(x = \sqrt{2}\)
นิเสธของตัวบ่งปริมาณ
เวลานิเสธ ให้ เปลี่ยนตัวบ่งปริมาณ (ทุกตัว ↔ บางตัว) แล้วนิเสธประโยคเปิดข้างใน
\[\sim\forall x[P(x)] \equiv \exists x[\sim P(x)] \qquad \sim\exists x[P(x)] \equiv \forall x[\sim P(x)]\]
ตัวอย่าง 2 นิเสธของ "นักเรียนทุกคนในห้องนี้ชอบคณิตศาสตร์"
คือ "มีนักเรียนอย่างน้อยหนึ่งคนในห้องนี้ไม่ชอบคณิตศาสตร์"
ไม่ใช่ "นักเรียนทุกคนไม่ชอบคณิตศาสตร์" เพราะแค่มีคนเดียวไม่ชอบ ประโยคเดิมก็เป็นเท็จแล้ว
คือ "มีนักเรียนอย่างน้อยหนึ่งคนในห้องนี้ไม่ชอบคณิตศาสตร์"
ไม่ใช่ "นักเรียนทุกคนไม่ชอบคณิตศาสตร์" เพราะแค่มีคนเดียวไม่ชอบ ประโยคเดิมก็เป็นเท็จแล้ว
ตัวอย่าง 3 นิเสธของ \(\exists x[x^2 \lt 0]\) คือ \(\forall x[x^2 \ge 0]\)
ถ้า U เป็นจำนวนจริง ประพจน์เดิมเป็นเท็จ และนิเสธเป็นจริง
ตัวบ่งปริมาณสองตัว
ถ้ามีตัวแปรสองตัว ลำดับของตัวบ่งปริมาณมีผล ให้อ่านจากซ้ายไปขวา
ตัวอย่าง 4 ให้ U เป็นเซตของจำนวนเต็ม
\(\forall x\exists y[x + y = 0]\) เป็นจริง เพราะไม่ว่า x เป็นอะไร เราเลือก \(y = -x\) ได้เสมอ
\(\exists y\forall x[x + y = 0]\) เป็นเท็จ เพราะไม่มี y ตัวเดียวที่บวกกับ x ทุกตัวแล้วได้ 0
\(\forall x\exists y[x + y = 0]\) เป็นจริง เพราะไม่ว่า x เป็นอะไร เราเลือก \(y = -x\) ได้เสมอ
\(\exists y\forall x[x + y = 0]\) เป็นเท็จ เพราะไม่มี y ตัวเดียวที่บวกกับ x ทุกตัวแล้วได้ 0
สรุปสั้น ๆ
- ประโยคเปิดมีตัวแปร ยังไม่เป็นประพจน์จนกว่าจะแทนค่าหรือเติมตัวบ่งปริมาณ
- ∀x[P(x)] จริงเมื่อทุกตัวใน U ทำให้จริง เท็จเมื่อมีตัวอย่างค้านแม้ตัวเดียว
- ∃x[P(x)] จริงเมื่อมีอย่างน้อยหนึ่งตัวทำให้จริง
- เอกภพสัมพัทธ์เปลี่ยน ค่าความจริงอาจเปลี่ยน
- ~∀x[P(x)] ≡ ∃x[~P(x)] และ ~∃x[P(x)] ≡ ∀x[~P(x)]