หาค่าความจริงของประพจน์ประกอบ
เมื่อรู้ค่าความจริงของประพจน์ย่อยแล้ว เราหาค่าความจริงของประพจน์ประกอบได้ทีละชั้น โดยมีหลักดังนี้
- ทำในวงเล็บก่อน เสมอ
- นิเสธ \(\sim\) ใช้กับประพจน์ที่อยู่ติดกันทางขวาเท่านั้น เช่น \(\sim p \vee q\) หมายถึง \((\sim p) \vee q\) ไม่ใช่ \(\sim(p \vee q)\)
- แทนค่าทีละชั้น เขียน T หรือ F กำกับไว้ใต้แต่ละส่วน จะไม่สับสน
ตัวอย่าง 1 ให้ p เป็นจริง q เป็นเท็จ r เป็นจริง จงหาค่าความจริงของ \((p \wedge \sim q) \to r\)
ขั้นที่ 1: \(\sim q\) เป็นจริง (เพราะ q เป็นเท็จ)
ขั้นที่ 2: \(p \wedge \sim q\) คือ จริง และ จริง ได้ จริง
ขั้นที่ 3: จริง \(\to\) r (จริง) ได้ จริง
ขั้นที่ 1: \(\sim q\) เป็นจริง (เพราะ q เป็นเท็จ)
ขั้นที่ 2: \(p \wedge \sim q\) คือ จริง และ จริง ได้ จริง
ขั้นที่ 3: จริง \(\to\) r (จริง) ได้ จริง
ตัวอย่าง 2 ใช้ค่าเดิม จงหาค่าความจริงของ \((p \vee q) \leftrightarrow \sim r\)
\(p \vee q\) เป็นจริง ส่วน \(\sim r\) เป็นเท็จ
จริง \(\leftrightarrow\) เท็จ ได้ เท็จ (ค่าความจริงไม่เหมือนกัน)
\(p \vee q\) เป็นจริง ส่วน \(\sim r\) เป็นเท็จ
จริง \(\leftrightarrow\) เท็จ ได้ เท็จ (ค่าความจริงไม่เหมือนกัน)
ตารางค่าความจริง
ถ้าไม่ได้กำหนดค่าความจริงมา เราต้องพิจารณาทุกกรณี โดยสร้างตารางค่าความจริง จำนวนกรณีขึ้นกับจำนวนประพจน์ย่อย ถ้ามีประพจน์ย่อย n ตัว จะมี \(2^n\) กรณี
- ประพจน์ย่อย 1 ตัว (p) → 2 กรณี
- ประพจน์ย่อย 2 ตัว (p, q) → 4 กรณี
- ประพจน์ย่อย 3 ตัว (p, q, r) → 8 กรณี
ตัวอย่าง 3 สร้างตารางค่าความจริงของ \(\sim p \vee q\)
สังเกตว่าคอลัมน์สุดท้ายเหมือนกับ \(p \to q\) ทุกแถว เรื่องนี้จะได้ใช้ในตอนที่ 3
| p | q | \(\sim p\) | \(\sim p \vee q\) |
|---|---|---|---|
| T | T | F | T |
| T | F | F | F |
| F | T | T | T |
| F | F | T | T |
เทคนิคเขียนกรณีให้ครบไม่ตกหล่น
เมื่อมีประพจน์ย่อย 3 ตัว ให้เขียน 8 แถวตามแบบแผนนี้ จะได้ครบทุกกรณีและไม่ซ้ำ
- คอลัมน์ p: จริง 4 แถว แล้วเท็จ 4 แถว (T T T T F F F F)
- คอลัมน์ q: สลับทีละ 2 แถว (T T F F T T F F)
- คอลัมน์ r: สลับทีละแถว (T F T F T F T F)
จากนั้นเพิ่มคอลัมน์ทีละส่วน เช่น ถ้าต้องหา \((p \vee q) \to r\) ให้ทำคอลัมน์ \(p \vee q\) ก่อน แล้วค่อยนำไปใช้กับตัวเชื่อม "ถ้า...แล้ว" ในคอลัมน์สุดท้าย วิธีนี้ช่วยให้ตรวจงานย้อนหลังได้ง่าย และลดความผิดพลาดตอนสอบ
หาค่าความจริงย้อนกลับ
โจทย์บางข้อบอกค่าความจริงของประพจน์ประกอบมาก่อน แล้วให้หาค่าของประพจน์ย่อย ให้เริ่มจากกรณีที่ "บังคับได้ทางเดียว" ซึ่งมี 3 แบบที่ต้องจำ
| ถ้ารู้ว่า | สรุปได้ทันที |
|---|---|
| \(p \to q\) เป็นเท็จ | p เป็นจริง และ q เป็นเท็จ |
| \(p \wedge q\) เป็นจริง | p และ q เป็นจริงทั้งคู่ |
| \(p \vee q\) เป็นเท็จ | p และ q เป็นเท็จทั้งคู่ |
ตัวอย่าง 4 ถ้า \((p \wedge q) \to r\) เป็นเท็จ จงหาค่าความจริงของ p, q และ r
"ถ้า...แล้ว" เป็นเท็จ แปลว่า หน้าจริง หลังเท็จ
ดังนั้น \(p \wedge q\) เป็นจริง และ r เป็นเท็จ
เมื่อ \(p \wedge q\) เป็นจริง จะได้ p และ q เป็นจริงทั้งคู่
คำตอบ: p เป็นจริง q เป็นจริง r เป็นเท็จ
"ถ้า...แล้ว" เป็นเท็จ แปลว่า หน้าจริง หลังเท็จ
ดังนั้น \(p \wedge q\) เป็นจริง และ r เป็นเท็จ
เมื่อ \(p \wedge q\) เป็นจริง จะได้ p และ q เป็นจริงทั้งคู่
คำตอบ: p เป็นจริง q เป็นจริง r เป็นเท็จ
ระวัง ถ้ารู้แค่ว่า \(p \vee q\) เป็นจริง หรือ \(p \to q\) เป็นจริง เราสรุปค่าของ p และ q ไม่ได้ทันที เพราะเป็นไปได้หลายกรณี ต้องหาข้อมูลอื่นมาช่วย
สรุปสั้น ๆ
- หาค่าความจริงทีละชั้น ทำในวงเล็บก่อนเสมอ
- นิเสธใช้กับประพจน์ที่อยู่ติดกันทางขวาเท่านั้น
- ประพจน์ย่อย n ตัว มีกรณีในตารางค่าความจริง 2ⁿ กรณี
- p → q เท็จ แปลว่า p จริง q เท็จ
- p ∧ q จริง แปลว่าจริงทั้งคู่ · p ∨ q เท็จ แปลว่าเท็จทั้งคู่