ตอนที่ 1 ประพจน์และตัวเชื่อม

คณิตศาสตร์ ม.4อ่านประมาณ 4 นาทีแบบฝึก 8 ข้อ พร้อมเฉลย
วิดีโอบทนี้กำลังจัดทำระหว่างนี้อ่านเนื้อหา ดาวน์โหลดใบงาน และทำแบบฝึกด้านล่างได้เลย

ประพจน์คืออะไร

ประพจน์ (proposition) คือ ประโยคบอกเล่าหรือประโยคปฏิเสธที่บอกได้แน่นอนว่า จริง หรือ เท็จ อย่างใดอย่างหนึ่ง เราเรียกว่า "ค่าความจริง" โดยใช้ตัวอักษร T แทนจริง (True) และ F แทนเท็จ (False)

ประพจน์ไม่จำเป็นต้องเป็นจริงเสมอไป ประโยคที่เป็นเท็จก็เป็นประพจน์ได้ ขอแค่ "ตัดสินได้" ว่าจริงหรือเท็จ

ตัวอย่าง ประโยคต่อไปนี้เป็นประพจน์หรือไม่
1) 7 เป็นจำนวนเฉพาะ → เป็นประพจน์ มีค่าความจริงเป็นจริง
2) \(2 + 3 = 6\) → เป็นประพจน์ มีค่าความจริงเป็นเท็จ
3) กรุงเทพมหานครเป็นเมืองหลวงของประเทศไทย → เป็นประพจน์ มีค่าความจริงเป็นจริง
4) วันนี้วันอะไร → ไม่เป็นประพจน์ เพราะเป็นคำถาม
5) กรุณาปิดประตูด้วย → ไม่เป็นประพจน์ เพราะเป็นคำขอร้อง

ประโยคแบบไหนไม่เป็นประพจน์

  • คำถาม เช่น เธอชื่ออะไร
  • คำสั่ง คำขอร้อง คำห้าม เช่น จงทำการบ้าน · ห้ามเดินลัดสนาม
  • คำอุทาน เช่น ว้าว สวยจังเลย
  • ความคิดเห็นหรือความรู้สึก ที่แต่ละคนตัดสินไม่เหมือนกัน เช่น ทุเรียนอร่อยที่สุด
  • ประโยคที่มีตัวแปร และยังไม่รู้ค่าของตัวแปร เช่น \(x + 1 = 5\) เรียกว่า "ประโยคเปิด" (จะเรียนในตอนที่ 4)

ตัวเชื่อม 5 แบบ

เมื่อนำประพจน์ย่อย เช่น p และ q มาเชื่อมกัน จะได้ ประพจน์ประกอบ ตัวเชื่อมที่ต้องรู้มี 5 แบบ ดังนี้

ตัวเชื่อมสัญลักษณ์อ่านว่าจำง่าย ๆ
และ\(p \wedge q\)p และ qจริงเมื่อจริงทั้งคู่
หรือ\(p \vee q\)p หรือ qเท็จเมื่อเท็จทั้งคู่
ถ้า...แล้ว\(p \to q\)ถ้า p แล้ว qเท็จกรณีเดียว คือ หน้าจริง หลังเท็จ
ก็ต่อเมื่อ\(p \leftrightarrow q\)p ก็ต่อเมื่อ qจริงเมื่อค่าความจริงเหมือนกัน
นิเสธ\(\sim p\)นิเสธ pกลับค่า จริงเป็นเท็จ เท็จเป็นจริง

ตารางค่าความจริงของตัวเชื่อม

ประพจน์ย่อย 2 ตัว มีกรณีที่เป็นไปได้ทั้งหมด 4 กรณี ตารางนี้สำคัญมาก ควรจำให้ได้

pq\(p \wedge q\)\(p \vee q\)\(p \to q\)\(p \leftrightarrow q\)
TTTTTT
TFFTFF
FTFTTF
FFFFTT

ทำไม "ถ้า...แล้ว" จึงเท็จเพียงกรณีเดียว

ลองคิดว่า \(p \to q\) เป็น "คำสัญญา" เช่น ถ้าฝนตก แล้วแม่จะไปรับ

  • ฝนตก และแม่ไปรับ → รักษาสัญญา (จริง)
  • ฝนตก แต่แม่ไม่ไปรับ → ผิดสัญญา (เท็จ)
  • ฝนไม่ตก แม่จะไปรับหรือไม่ก็ได้ → ไม่ถือว่าผิดสัญญา (จริงทั้งสองกรณี)
ระวัง นักเรียนมักคิดว่า ถ้าหน้าเป็นเท็จแล้ว \(p \to q\) จะเป็นเท็จด้วย ซึ่งไม่ถูก เมื่อ p เป็นเท็จ ประพจน์ \(p \to q\) เป็นจริงเสมอ ไม่ว่า q จะเป็นอะไร
ตัวอย่าง ให้ p แทน "2 เป็นจำนวนคู่" (จริง) และ q แทน "\(3 \gt 5\)" (เท็จ)
\(p \wedge q\) เป็นเท็จ (ไม่จริงทั้งคู่)
\(p \vee q\) เป็นจริง (มีตัวที่จริงอย่างน้อยหนึ่งตัว)
\(p \to q\) เป็นเท็จ (หน้าจริง หลังเท็จ)
\(q \to p\) เป็นจริง (หน้าเท็จ จึงจริงเสมอ)
\(p \leftrightarrow q\) เป็นเท็จ (ค่าความจริงไม่เหมือนกัน)
\(\sim q\) เป็นจริง

สรุปสั้น ๆ

  • ประพจน์คือประโยคบอกเล่าหรือปฏิเสธที่บอกได้ว่าจริงหรือเท็จอย่างใดอย่างหนึ่ง
  • คำถาม คำสั่ง คำอุทาน ความคิดเห็น และประโยคที่มีตัวแปร ไม่เป็นประพจน์
  • และ (∧) จริงเมื่อจริงทั้งคู่ · หรือ (∨) เท็จเมื่อเท็จทั้งคู่
  • ถ้า...แล้ว (→) เท็จกรณีเดียว คือ หน้าจริง หลังเท็จ
  • ก็ต่อเมื่อ (↔) จริงเมื่อค่าความจริงเหมือนกัน · นิเสธ (~) กลับค่า
PDF
ดาวน์โหลดใบงาน บทที่ 2 ตรรกศาสตร์เบื้องต้นสรุปเนื้อหา แบบฝึกหัด และเฉลยท้ายเล่ม พิมพ์แจกในห้องเรียนได้

แบบฝึกหัด กดเลือกคำตอบ แล้วดูเฉลยได้ทันที

1.ข้อใดเป็นประพจน์
"7 เป็นจำนวนเฉพาะ" บอกได้แน่นอนว่าจริง จึงเป็นประพจน์ ส่วน x + 2 = 7 เป็นประโยคเปิด อีกสองข้อเป็นคำสั่งและคำถาม
2.ข้อใดไม่เป็นประพจน์
"ห้ามเดินลัดสนาม" เป็นคำห้าม บอกจริงหรือเท็จไม่ได้ ส่วน "10 หารด้วย 3 ลงตัว" เป็นเท็จแต่ยังเป็นประพจน์
3.ถ้า p เป็นจริง และ q เป็นเท็จ ค่าความจริงของ \(p \wedge q\) คือข้อใด
"และ" จะจริงเมื่อจริงทั้งคู่เท่านั้น เมื่อ q เป็นเท็จ ผลจึงเป็นเท็จ
4.ถ้า p เป็นเท็จ และ q เป็นเท็จ ค่าความจริงของ \(p \to q\) คือข้อใด
"ถ้า...แล้ว" เท็จกรณีเดียวคือหน้าจริงหลังเท็จ เมื่อหน้าเป็นเท็จ ผลเป็นจริงเสมอ
5.ประพจน์ \(p \vee q\) เป็นเท็จในกรณีใด
"หรือ" เป็นเท็จเมื่อเท็จทั้งคู่เท่านั้น กรณีอื่นเป็นจริงทั้งหมด
6.ให้ p แทน \(4 \gt 2\) และ q แทน "5 เป็นจำนวนคู่" ข้อใดเป็นจริง
p เป็นจริง q เป็นเท็จ ดังนั้น q → p หน้าเท็จจึงจริง ส่วน p ∧ q เท็จ p → q เท็จ (หน้าจริงหลังเท็จ) และ p ↔ q เท็จ (ค่าไม่เหมือนกัน)
7.นิเสธของประพจน์ \(3 + 4 = 7\) คือข้อใด
นิเสธของ "เท่ากับ" คือ "ไม่เท่ากับ" ส่วน มากกว่า หรือ น้อยกว่า เป็นเพียงบางกรณีของการไม่เท่ากัน
8.ประโยค "ถ้านักเรียนสอบผ่าน แล้วครูจะพาไปเที่ยว" เป็นเท็จในกรณีใด
ประโยคนี้เป็นเท็จเฉพาะเมื่อเงื่อนไขเกิดขึ้น (สอบผ่าน) แต่ไม่ทำตามที่บอก (ไม่พาไปเที่ยว) เหมือนการผิดสัญญา