ประพจน์คืออะไร
ประพจน์ (proposition) คือ ประโยคบอกเล่าหรือประโยคปฏิเสธที่บอกได้แน่นอนว่า จริง หรือ เท็จ อย่างใดอย่างหนึ่ง เราเรียกว่า "ค่าความจริง" โดยใช้ตัวอักษร T แทนจริง (True) และ F แทนเท็จ (False)
ประพจน์ไม่จำเป็นต้องเป็นจริงเสมอไป ประโยคที่เป็นเท็จก็เป็นประพจน์ได้ ขอแค่ "ตัดสินได้" ว่าจริงหรือเท็จ
ตัวอย่าง ประโยคต่อไปนี้เป็นประพจน์หรือไม่
1) 7 เป็นจำนวนเฉพาะ → เป็นประพจน์ มีค่าความจริงเป็นจริง
2) \(2 + 3 = 6\) → เป็นประพจน์ มีค่าความจริงเป็นเท็จ
3) กรุงเทพมหานครเป็นเมืองหลวงของประเทศไทย → เป็นประพจน์ มีค่าความจริงเป็นจริง
4) วันนี้วันอะไร → ไม่เป็นประพจน์ เพราะเป็นคำถาม
5) กรุณาปิดประตูด้วย → ไม่เป็นประพจน์ เพราะเป็นคำขอร้อง
1) 7 เป็นจำนวนเฉพาะ → เป็นประพจน์ มีค่าความจริงเป็นจริง
2) \(2 + 3 = 6\) → เป็นประพจน์ มีค่าความจริงเป็นเท็จ
3) กรุงเทพมหานครเป็นเมืองหลวงของประเทศไทย → เป็นประพจน์ มีค่าความจริงเป็นจริง
4) วันนี้วันอะไร → ไม่เป็นประพจน์ เพราะเป็นคำถาม
5) กรุณาปิดประตูด้วย → ไม่เป็นประพจน์ เพราะเป็นคำขอร้อง
ประโยคแบบไหนไม่เป็นประพจน์
- คำถาม เช่น เธอชื่ออะไร
- คำสั่ง คำขอร้อง คำห้าม เช่น จงทำการบ้าน · ห้ามเดินลัดสนาม
- คำอุทาน เช่น ว้าว สวยจังเลย
- ความคิดเห็นหรือความรู้สึก ที่แต่ละคนตัดสินไม่เหมือนกัน เช่น ทุเรียนอร่อยที่สุด
- ประโยคที่มีตัวแปร และยังไม่รู้ค่าของตัวแปร เช่น \(x + 1 = 5\) เรียกว่า "ประโยคเปิด" (จะเรียนในตอนที่ 4)
ตัวเชื่อม 5 แบบ
เมื่อนำประพจน์ย่อย เช่น p และ q มาเชื่อมกัน จะได้ ประพจน์ประกอบ ตัวเชื่อมที่ต้องรู้มี 5 แบบ ดังนี้
| ตัวเชื่อม | สัญลักษณ์ | อ่านว่า | จำง่าย ๆ |
|---|---|---|---|
| และ | \(p \wedge q\) | p และ q | จริงเมื่อจริงทั้งคู่ |
| หรือ | \(p \vee q\) | p หรือ q | เท็จเมื่อเท็จทั้งคู่ |
| ถ้า...แล้ว | \(p \to q\) | ถ้า p แล้ว q | เท็จกรณีเดียว คือ หน้าจริง หลังเท็จ |
| ก็ต่อเมื่อ | \(p \leftrightarrow q\) | p ก็ต่อเมื่อ q | จริงเมื่อค่าความจริงเหมือนกัน |
| นิเสธ | \(\sim p\) | นิเสธ p | กลับค่า จริงเป็นเท็จ เท็จเป็นจริง |
ตารางค่าความจริงของตัวเชื่อม
ประพจน์ย่อย 2 ตัว มีกรณีที่เป็นไปได้ทั้งหมด 4 กรณี ตารางนี้สำคัญมาก ควรจำให้ได้
| p | q | \(p \wedge q\) | \(p \vee q\) | \(p \to q\) | \(p \leftrightarrow q\) |
|---|---|---|---|---|---|
| T | T | T | T | T | T |
| T | F | F | T | F | F |
| F | T | F | T | T | F |
| F | F | F | F | T | T |
ทำไม "ถ้า...แล้ว" จึงเท็จเพียงกรณีเดียว
ลองคิดว่า \(p \to q\) เป็น "คำสัญญา" เช่น ถ้าฝนตก แล้วแม่จะไปรับ
- ฝนตก และแม่ไปรับ → รักษาสัญญา (จริง)
- ฝนตก แต่แม่ไม่ไปรับ → ผิดสัญญา (เท็จ)
- ฝนไม่ตก แม่จะไปรับหรือไม่ก็ได้ → ไม่ถือว่าผิดสัญญา (จริงทั้งสองกรณี)
ระวัง นักเรียนมักคิดว่า ถ้าหน้าเป็นเท็จแล้ว \(p \to q\) จะเป็นเท็จด้วย ซึ่งไม่ถูก
เมื่อ p เป็นเท็จ ประพจน์ \(p \to q\) เป็นจริงเสมอ ไม่ว่า q จะเป็นอะไร
ตัวอย่าง ให้ p แทน "2 เป็นจำนวนคู่" (จริง) และ q แทน "\(3 \gt 5\)" (เท็จ)
\(p \wedge q\) เป็นเท็จ (ไม่จริงทั้งคู่)
\(p \vee q\) เป็นจริง (มีตัวที่จริงอย่างน้อยหนึ่งตัว)
\(p \to q\) เป็นเท็จ (หน้าจริง หลังเท็จ)
\(q \to p\) เป็นจริง (หน้าเท็จ จึงจริงเสมอ)
\(p \leftrightarrow q\) เป็นเท็จ (ค่าความจริงไม่เหมือนกัน)
\(\sim q\) เป็นจริง
\(p \wedge q\) เป็นเท็จ (ไม่จริงทั้งคู่)
\(p \vee q\) เป็นจริง (มีตัวที่จริงอย่างน้อยหนึ่งตัว)
\(p \to q\) เป็นเท็จ (หน้าจริง หลังเท็จ)
\(q \to p\) เป็นจริง (หน้าเท็จ จึงจริงเสมอ)
\(p \leftrightarrow q\) เป็นเท็จ (ค่าความจริงไม่เหมือนกัน)
\(\sim q\) เป็นจริง
สรุปสั้น ๆ
- ประพจน์คือประโยคบอกเล่าหรือปฏิเสธที่บอกได้ว่าจริงหรือเท็จอย่างใดอย่างหนึ่ง
- คำถาม คำสั่ง คำอุทาน ความคิดเห็น และประโยคที่มีตัวแปร ไม่เป็นประพจน์
- และ (∧) จริงเมื่อจริงทั้งคู่ · หรือ (∨) เท็จเมื่อเท็จทั้งคู่
- ถ้า...แล้ว (→) เท็จกรณีเดียว คือ หน้าจริง หลังเท็จ
- ก็ต่อเมื่อ (↔) จริงเมื่อค่าความจริงเหมือนกัน · นิเสธ (~) กลับค่า