ประพจน์ที่สมมูลกัน
ประพจน์สองประพจน์ สมมูลกัน (equivalent) เมื่อมีค่าความจริงตรงกันทุกกรณี เขียนแทนด้วยสัญลักษณ์ \(\equiv\) ประพจน์ที่สมมูลกันใช้แทนกันได้ เหมือนการเขียนประโยคเดิมด้วยคำพูดอีกแบบ
| รูปแบบที่ใช้บ่อย | ชื่อเรียก / วิธีจำ |
|---|---|
| \(p \to q \equiv \sim p \vee q\) | เปลี่ยน "ถ้า...แล้ว" เป็น "หรือ" (นิเสธตัวหน้า) |
| \(p \to q \equiv \sim q \to \sim p\) | แย้งสลับที่ (contrapositive) สลับหน้าหลัง แล้วนิเสธทั้งคู่ |
| \(\sim(p \wedge q) \equiv \sim p \vee \sim q\) | กฎของเดอมอร์แกน: นิเสธเข้าไป "และ" กลายเป็น "หรือ" |
| \(\sim(p \vee q) \equiv \sim p \wedge \sim q\) | กฎของเดอมอร์แกน: "หรือ" กลายเป็น "และ" |
| \(\sim(p \to q) \equiv p \wedge \sim q\) | นิเสธของ "ถ้า...แล้ว" (หน้าจริง หลังเท็จ) |
| \(p \leftrightarrow q \equiv (p \to q) \wedge (q \to p)\) | "ก็ต่อเมื่อ" คือ "ถ้า...แล้ว" ไปและกลับ |
| \(\sim(\sim p) \equiv p\) | นิเสธซ้อนนิเสธได้ตัวเดิม |
| \(p \wedge (q \vee r) \equiv (p \wedge q) \vee (p \wedge r)\) | การแจกแจง (คล้ายการกระจายในพีชคณิต) |
ระวัง \(p \to q\) ไม่สมมูลกับ \(q \to p\) และไม่สมมูลกับ \(\sim p \to \sim q\)
เช่น "ถ้าเป็นแมว แล้วมีสี่ขา" เป็นจริง แต่ "ถ้ามีสี่ขา แล้วเป็นแมว" ไม่จริงเสมอไป (สุนัขก็มีสี่ขา)
ตัวอย่าง 1 จงเขียนนิเสธของ "ถ้าฉันตื่นสาย แล้วฉันไปโรงเรียนไม่ทัน"
ให้ p แทน ฉันตื่นสาย และ q แทน ฉันไปโรงเรียนไม่ทัน
\(\sim(p \to q) \equiv p \wedge \sim q\)
คำตอบ: ฉันตื่นสาย และฉันไปโรงเรียนทัน
ให้ p แทน ฉันตื่นสาย และ q แทน ฉันไปโรงเรียนไม่ทัน
\(\sim(p \to q) \equiv p \wedge \sim q\)
คำตอบ: ฉันตื่นสาย และฉันไปโรงเรียนทัน
สัจนิรันดร์
สัจนิรันดร์ (tautology) คือ ประพจน์ที่เป็นจริงทุกกรณี ไม่ว่าประพจน์ย่อยจะเป็นจริงหรือเท็จ เช่น \(p \vee \sim p\) และ \((p \wedge q) \to p\)
วิธีตรวจสอบแบบเร็ว (สมมติให้เป็นเท็จ)
ถ้าประพจน์อยู่ในรูป "ถ้า...แล้ว" ให้สมมติว่าเป็นเท็จ แล้วไล่หาค่าความจริง
- ถ้าไล่แล้วเกิดข้อขัดแย้ง (ตัวเดียวกันต้องเป็นทั้งจริงและเท็จ) แปลว่าเป็นเท็จไม่ได้ → เป็นสัจนิรันดร์
- ถ้าไล่แล้วหาค่าที่ทำให้เป็นเท็จได้จริง → ไม่เป็นสัจนิรันดร์
ตัวอย่าง 2 ตรวจสอบว่า \([(p \to q) \wedge p] \to q\) เป็นสัจนิรันดร์หรือไม่
สมมติให้เป็นเท็จ จะได้ส่วนหน้า \((p \to q) \wedge p\) เป็นจริง และ q เป็นเท็จ
ส่วนหน้าเป็นจริง แปลว่า p เป็นจริง และ \(p \to q\) เป็นจริง
แต่ p จริง และ q เท็จ ทำให้ \(p \to q\) เป็นเท็จ ขัดแย้ง
ดังนั้นประพจน์นี้เป็นเท็จไม่ได้ จึงเป็นสัจนิรันดร์
สมมติให้เป็นเท็จ จะได้ส่วนหน้า \((p \to q) \wedge p\) เป็นจริง และ q เป็นเท็จ
ส่วนหน้าเป็นจริง แปลว่า p เป็นจริง และ \(p \to q\) เป็นจริง
แต่ p จริง และ q เท็จ ทำให้ \(p \to q\) เป็นเท็จ ขัดแย้ง
ดังนั้นประพจน์นี้เป็นเท็จไม่ได้ จึงเป็นสัจนิรันดร์
ตัวอย่าง 3 \((p \vee q) \to p\) เป็นสัจนิรันดร์หรือไม่
ลองให้ p เป็นเท็จ และ q เป็นจริง: \(p \vee q\) เป็นจริง แต่ p เป็นเท็จ ได้ จริง \(\to\) เท็จ เป็นเท็จ
พบกรณีที่เป็นเท็จ จึงไม่เป็นสัจนิรันดร์
ลองให้ p เป็นเท็จ และ q เป็นจริง: \(p \vee q\) เป็นจริง แต่ p เป็นเท็จ ได้ จริง \(\to\) เท็จ เป็นเท็จ
พบกรณีที่เป็นเท็จ จึงไม่เป็นสัจนิรันดร์
การอ้างเหตุผล
การอ้างเหตุผลประกอบด้วย เหตุ (ข้อมูลที่กำหนด) และ ผล (ข้อสรุป) การอ้างเหตุผลจะ สมเหตุสมผล (valid) เมื่อ \((\text{เหตุ}_1 \wedge \text{เหตุ}_2 \wedge \dots) \to \text{ผล}\) เป็นสัจนิรันดร์
ตัวอย่าง 4 เหตุ 1) ถ้าฝนตก แล้วถนนเปียก 2) ฝนตก ผล ถนนเปียก
ตรงกับรูปแบบ \([(p \to q) \wedge p] \to q\) ซึ่งเป็นสัจนิรันดร์ (ตัวอย่าง 2) จึงสมเหตุสมผล
ตรงกับรูปแบบ \([(p \to q) \wedge p] \to q\) ซึ่งเป็นสัจนิรันดร์ (ตัวอย่าง 2) จึงสมเหตุสมผล
ตัวอย่าง 5 เหตุ 1) ถ้าฝนตก แล้วถนนเปียก 2) ถนนเปียก ผล ฝนตก
รูปแบบคือ \([(p \to q) \wedge q] \to p\) ถ้าให้ p เป็นเท็จ และ q เป็นจริง จะได้ จริง \(\to\) เท็จ เป็นเท็จ จึงไม่สมเหตุสมผล เพราะถนนอาจเปียกจากสาเหตุอื่น เช่น มีคนรดน้ำต้นไม้
รูปแบบคือ \([(p \to q) \wedge q] \to p\) ถ้าให้ p เป็นเท็จ และ q เป็นจริง จะได้ จริง \(\to\) เท็จ เป็นเท็จ จึงไม่สมเหตุสมผล เพราะถนนอาจเปียกจากสาเหตุอื่น เช่น มีคนรดน้ำต้นไม้
จำไว้ "สมเหตุสมผล" ดูที่รูปแบบของการให้เหตุผล ไม่ได้ดูว่าเหตุหรือผลเป็นจริงในชีวิตจริงหรือไม่
สรุปสั้น ๆ
- ประพจน์ที่สมมูลกันมีค่าความจริงตรงกันทุกกรณี
- p → q ≡ ~p ∨ q ≡ ~q → ~p แต่ไม่สมมูลกับ q → p
- ~(p ∧ q) ≡ ~p ∨ ~q และ ~(p ∨ q) ≡ ~p ∧ ~q
- ~(p → q) ≡ p ∧ ~q
- สัจนิรันดร์คือประพจน์ที่จริงทุกกรณี ตรวจได้โดยสมมติให้เป็นเท็จแล้วหาข้อขัดแย้ง
- การอ้างเหตุผลสมเหตุสมผลเมื่อ (เหตุทั้งหมด) → ผล เป็นสัจนิรันดร์