หน้าแรก › ม.4 บทที่ 2 ตรรกศาสตร์เบื้องต้น › สมมูล สัจนิรันดร์ การอ้างเหตุผล

ตอนที่ 3 ประพจน์ที่สมมูลกัน สัจนิรันดร์ และการอ้างเหตุผล

คณิตศาสตร์ ม.4อ่านประมาณ 5 นาทีแบบฝึก 8 ข้อ พร้อมเฉลย
วิดีโอบทนี้กำลังจัดทำระหว่างนี้อ่านเนื้อหา ดาวน์โหลดใบงาน และทำแบบฝึกด้านล่างได้เลย

ประพจน์ที่สมมูลกัน

ประพจน์สองประพจน์ สมมูลกัน (equivalent) เมื่อมีค่าความจริงตรงกันทุกกรณี เขียนแทนด้วยสัญลักษณ์ \(\equiv\) ประพจน์ที่สมมูลกันใช้แทนกันได้ เหมือนการเขียนประโยคเดิมด้วยคำพูดอีกแบบ

รูปแบบที่ใช้บ่อยชื่อเรียก / วิธีจำ
\(p \to q \equiv \sim p \vee q\)เปลี่ยน "ถ้า...แล้ว" เป็น "หรือ" (นิเสธตัวหน้า)
\(p \to q \equiv \sim q \to \sim p\)แย้งสลับที่ (contrapositive) สลับหน้าหลัง แล้วนิเสธทั้งคู่
\(\sim(p \wedge q) \equiv \sim p \vee \sim q\)กฎของเดอมอร์แกน: นิเสธเข้าไป "และ" กลายเป็น "หรือ"
\(\sim(p \vee q) \equiv \sim p \wedge \sim q\)กฎของเดอมอร์แกน: "หรือ" กลายเป็น "และ"
\(\sim(p \to q) \equiv p \wedge \sim q\)นิเสธของ "ถ้า...แล้ว" (หน้าจริง หลังเท็จ)
\(p \leftrightarrow q \equiv (p \to q) \wedge (q \to p)\)"ก็ต่อเมื่อ" คือ "ถ้า...แล้ว" ไปและกลับ
\(\sim(\sim p) \equiv p\)นิเสธซ้อนนิเสธได้ตัวเดิม
\(p \wedge (q \vee r) \equiv (p \wedge q) \vee (p \wedge r)\)การแจกแจง (คล้ายการกระจายในพีชคณิต)
ระวัง \(p \to q\) ไม่สมมูลกับ \(q \to p\) และไม่สมมูลกับ \(\sim p \to \sim q\) เช่น "ถ้าเป็นแมว แล้วมีสี่ขา" เป็นจริง แต่ "ถ้ามีสี่ขา แล้วเป็นแมว" ไม่จริงเสมอไป (สุนัขก็มีสี่ขา)
ตัวอย่าง 1 จงเขียนนิเสธของ "ถ้าฉันตื่นสาย แล้วฉันไปโรงเรียนไม่ทัน"
ให้ p แทน ฉันตื่นสาย และ q แทน ฉันไปโรงเรียนไม่ทัน
\(\sim(p \to q) \equiv p \wedge \sim q\)
คำตอบ: ฉันตื่นสาย และฉันไปโรงเรียนทัน

สัจนิรันดร์

สัจนิรันดร์ (tautology) คือ ประพจน์ที่เป็นจริงทุกกรณี ไม่ว่าประพจน์ย่อยจะเป็นจริงหรือเท็จ เช่น \(p \vee \sim p\) และ \((p \wedge q) \to p\)

วิธีตรวจสอบแบบเร็ว (สมมติให้เป็นเท็จ)

ถ้าประพจน์อยู่ในรูป "ถ้า...แล้ว" ให้สมมติว่าเป็นเท็จ แล้วไล่หาค่าความจริง

  • ถ้าไล่แล้วเกิดข้อขัดแย้ง (ตัวเดียวกันต้องเป็นทั้งจริงและเท็จ) แปลว่าเป็นเท็จไม่ได้ → เป็นสัจนิรันดร์
  • ถ้าไล่แล้วหาค่าที่ทำให้เป็นเท็จได้จริง → ไม่เป็นสัจนิรันดร์
ตัวอย่าง 2 ตรวจสอบว่า \([(p \to q) \wedge p] \to q\) เป็นสัจนิรันดร์หรือไม่
สมมติให้เป็นเท็จ จะได้ส่วนหน้า \((p \to q) \wedge p\) เป็นจริง และ q เป็นเท็จ
ส่วนหน้าเป็นจริง แปลว่า p เป็นจริง และ \(p \to q\) เป็นจริง
แต่ p จริง และ q เท็จ ทำให้ \(p \to q\) เป็นเท็จ ขัดแย้ง
ดังนั้นประพจน์นี้เป็นเท็จไม่ได้ จึงเป็นสัจนิรันดร์
ตัวอย่าง 3 \((p \vee q) \to p\) เป็นสัจนิรันดร์หรือไม่
ลองให้ p เป็นเท็จ และ q เป็นจริง: \(p \vee q\) เป็นจริง แต่ p เป็นเท็จ ได้ จริง \(\to\) เท็จ เป็นเท็จ
พบกรณีที่เป็นเท็จ จึงไม่เป็นสัจนิรันดร์

การอ้างเหตุผล

การอ้างเหตุผลประกอบด้วย เหตุ (ข้อมูลที่กำหนด) และ ผล (ข้อสรุป) การอ้างเหตุผลจะ สมเหตุสมผล (valid) เมื่อ \((\text{เหตุ}_1 \wedge \text{เหตุ}_2 \wedge \dots) \to \text{ผล}\) เป็นสัจนิรันดร์

ตัวอย่าง 4 เหตุ 1) ถ้าฝนตก แล้วถนนเปียก   2) ฝนตก   ผล ถนนเปียก
ตรงกับรูปแบบ \([(p \to q) \wedge p] \to q\) ซึ่งเป็นสัจนิรันดร์ (ตัวอย่าง 2) จึงสมเหตุสมผล
ตัวอย่าง 5 เหตุ 1) ถ้าฝนตก แล้วถนนเปียก   2) ถนนเปียก   ผล ฝนตก
รูปแบบคือ \([(p \to q) \wedge q] \to p\) ถ้าให้ p เป็นเท็จ และ q เป็นจริง จะได้ จริง \(\to\) เท็จ เป็นเท็จ จึงไม่สมเหตุสมผล เพราะถนนอาจเปียกจากสาเหตุอื่น เช่น มีคนรดน้ำต้นไม้
จำไว้ "สมเหตุสมผล" ดูที่รูปแบบของการให้เหตุผล ไม่ได้ดูว่าเหตุหรือผลเป็นจริงในชีวิตจริงหรือไม่

สรุปสั้น ๆ

  • ประพจน์ที่สมมูลกันมีค่าความจริงตรงกันทุกกรณี
  • p → q ≡ ~p ∨ q ≡ ~q → ~p แต่ไม่สมมูลกับ q → p
  • ~(p ∧ q) ≡ ~p ∨ ~q และ ~(p ∨ q) ≡ ~p ∧ ~q
  • ~(p → q) ≡ p ∧ ~q
  • สัจนิรันดร์คือประพจน์ที่จริงทุกกรณี ตรวจได้โดยสมมติให้เป็นเท็จแล้วหาข้อขัดแย้ง
  • การอ้างเหตุผลสมเหตุสมผลเมื่อ (เหตุทั้งหมด) → ผล เป็นสัจนิรันดร์
PDF
ดาวน์โหลดใบงาน บทที่ 2 ตรรกศาสตร์เบื้องต้นสรุปเนื้อหา แบบฝึกหัด และเฉลยท้ายเล่ม พิมพ์แจกในห้องเรียนได้

แบบฝึกหัด กดเลือกคำตอบ แล้วดูเฉลยได้ทันที

1.ข้อใดสมมูลกับ \(p \to q\)
แย้งสลับที่ (สลับหน้าหลังแล้วนิเสธทั้งคู่) สมมูลกับประพจน์เดิม ส่วน q → p และ ~p → ~q ไม่สมมูล และ p ∧ ~q คือนิเสธ
2.ข้อใดสมมูลกับ \(\sim(p \wedge q)\)
ตามกฎของเดอมอร์แกน นิเสธเข้าไปแล้วเปลี่ยน "และ" เป็น "หรือ"
3.ข้อใดสมมูลกับ \(\sim(p \to q)\)
p → q เป็นเท็จเมื่อ p จริงและ q เท็จ นิเสธจึงคือ p ∧ ~q
4.ข้อใดเป็นสัจนิรันดร์
p ∨ ~p มีตัวใดตัวหนึ่งจริงเสมอจึงจริงทุกกรณี ส่วน p ∧ ~p และ p ↔ ~p เท็จทุกกรณี และ p → ~p เท็จเมื่อ p จริง
5.ข้อใดไม่เป็นสัจนิรันดร์
ให้ p เท็จ q จริง จะได้ p ∨ q จริง แต่ p เท็จ ทำให้ (p ∨ q) → p เป็นเท็จ จึงไม่เป็นสัจนิรันดร์
6.นิเสธของ "ถ้าฝนตก แล้วถนนเปียก" คือข้อใด
~(p → q) ≡ p ∧ ~q คือ ฝนตก และถนนไม่เปียก ส่วนข้อ ค และ ง สมมูลกับประโยคเดิม ไม่ใช่นิเสธ
7.เหตุ 1) \(p \to q\) 2) \(\sim q\) ผล \(\sim p\) การอ้างเหตุผลนี้เป็นอย่างไร
ถ้าสมมติให้ผลเป็นเท็จ (p จริง) และเหตุเป็นจริงทั้งหมด จะได้ q เท็จ แต่ p → q ต้องจริง ทำให้ q ต้องจริง ขัดแย้ง จึงสมเหตุสมผล
8.เหตุ 1) ถ้าฝนตก แล้วถนนเปียก 2) ถนนเปียก ผล ฝนตก การอ้างเหตุผลนี้เป็นอย่างไร
รูปแบบ [(p → q) ∧ q] → p เป็นเท็จได้เมื่อ p เท็จ q จริง เช่น มีคนรดน้ำถนน จึงไม่สมเหตุสมผล